OjasRx ડૉ. આઈ. જે. રત્નાણીનું ક્લિનિકલ માર્ગદર્શન

સેક્સની ઇચ્છા

સેક્સની ઇચ્છા ઓછી થવી: કારણો, સમજ અને ક્યારે સલાહ લેવી

સેક્સની ઇચ્છા (લિબિડો) ઓછી થવી ઘણા લોકોના જીવનમાં કોઈ ને કોઈ સમયે આવે છે. ઇચ્છા, કડકાઈ અને વીર્યસ્ખલન — આ ત્રણેય અલગ બાબતો છે, અને એકની તકલીફ બીજાની તકલીફ જેવી નથી. ઇચ્છા ઘટવાનાં કારણો ઘણાં હોય છે, અને ઘણા કિસ્સામાં કારણ સમજી શકાય છે અને તેમાં સુધારાના રસ્તા મળી શકે છે.

ઇચ્છા, ઉત્તેજના, કડકાઈ અને વીર્યસ્ખલન — જુદી બાબતો

ઇચ્છા

સેક્સ વિશે વિચાર આવવા, મન થવું અને પ્રેરણા — “મન થાય છે કે નહીં”.

ઉત્તેજના

સ્પર્શ કે પરિસ્થિતિ પ્રત્યે શરીર અને મનનો પ્રતિભાવ.

કડકાઈ

લિંગની શારીરિક પ્રતિક્રિયા. તેની તકલીફ: ED

વીર્યસ્ખલન

ચરમસીમા (ઓર્ગેઝમ) અને વીર્ય નીકળવાની પ્રક્રિયા. વહેલા થવાની તકલીફ: PME

આમાંથી એકમાં તકલીફ હોય ત્યારે બીજી બાબતો સામાન્ય હોઈ શકે. જેમ કે ઇચ્છા સારી હોય છતાં કડકાઈની તકલીફ હોય, અથવા કડકાઈ સારી હોય છતાં ઇચ્છા ઓછી લાગે. તેથી કઈ બાબત બદલાઈ છે તે અલગ કરીને સમજવું ઉપયોગી છે.

ઇચ્છા ઓછી થઈ છે એમ ક્યારે કહેવાય?

ઇચ્છાનું કોઈ એક “સાચું” પ્રમાણ નથી. તે ઉંમર, જીવનના તબક્કા, કામ અને સંબંધ પ્રમાણે બદલાય છે. તકલીફ સામાન્ય રીતે ત્યારે ગણાય જ્યારે ઇચ્છા પહેલાં કરતાં ઘણી ઓછી થઈ હોય, ઘણા મહિનાથી એમ ચાલતું હોય, અને તમને કે સંબંધને તે પરેશાન કરતું હોય. જો ઇચ્છા ઓછી હોય પણ તમને કે પત્ની/પાર્ટનરને કોઈ તકલીફ ન હોય, તો તેને સારવારની જરૂર હોય જ એવું નથી.

શક્ય કારણો

ઇચ્છા ઘટવાનું કારણ ઘણી વાર એક નહીં, અનેક હોય છે:

તણાવ, થાક અને ઊંઘ

કામનો બોજ, આર્થિક કે પારિવારિક ચિંતા, થાક અને ઓછી ઊંઘ ઇચ્છા ઘટાડી શકે છે.

મૂડ અને ચિંતા

ડિપ્રેશન અને સતત ચિંતામાં સેક્સ સહિત ઘણી બાબતોમાં રસ ઓછો થઈ શકે છે. વિગતવાર: મન, ચિંતા, ડિપ્રેશન અને જાતીય કાર્ય

સંબંધ

સંબંધમાં ઝઘડા, અંતર, વાતચીતનો અભાવ કે અગાઉનો કોઈ કડવો અનુભવ.

દવાઓ

કેટલીક દવાઓ (જેમ કે કેટલીક ડિપ્રેશનની કે બ્લડ પ્રેશરની દવાઓ) ઇચ્છા પર અસર કરી શકે છે. દવા જાતે બંધ ન કરો — દવા આપનાર ડૉક્ટર સાથે વાત કરો.

દારૂ અને નશો

વધુ પડતો દારૂ, તમાકુ કે અન્ય નશાકારક પદાર્થ.

શારીરિક પરિબળો

થાઇરોઇડ, ડાયાબિટીસ, લાંબી બીમારી, દુખાવો, વધારે વજન કે ટેસ્ટોસ્ટેરોન જેવા હોર્મોનમાં ફેરફાર.

બીજી જાતીય તકલીફ

કડકાઈ કે વીર્યસ્ખલનની તકલીફથી નિરાશા અને ટાળવાની ટેવ પડે, અને પછી ઇચ્છા પણ ઘટે.

હોર્મોન વિશે એક મહત્ત્વની વાત

ઇચ્છા ઓછી લાગે એટલે ટેસ્ટોસ્ટેરોન ઓછું જ હોય એવું નથી. ડૉક્ટર જરૂર જણાય ત્યારે લક્ષણો સાથે જોડીને હોર્મોનની તપાસ કરાવે છે — ઘણી વાર સવારે લીધેલા લોહીના નમૂનાથી, અને પરિણામ ઓછું કે શંકાસ્પદ આવે તો તપાસ ફરી કરીને. ટેસ્ટોસ્ટેરોનની દવા, ઇન્જેક્શન કે “સપ્લિમેન્ટ” જાતે લેવાથી નુકસાન થઈ શકે છે.

સામાન્ય રીતે શું ઉપયોગી થાય

  • ઊંઘ, તણાવ અને દિનચર્યા પર ધ્યાન આપો — આ ઘણી વાર સૌથી મોટો ફરક પાડે છે.
  • પત્ની/પાર્ટનર સાથે ખુલ્લી, દોષારોપણ વગરની વાતચીત કરો.
  • ચાલુ દવાઓની યાદી દવા આપનાર ડૉક્ટર સાથે જોઈ લો — દવા જાતે બંધ ન કરો.
  • દારૂ અને તમાકુનું પ્રમાણ ઘટાડો.
  • ઇચ્છા લાંબા સમયથી ઓછી હોય અને પરેશાન કરતી હોય તો ડૉક્ટરની સલાહ લો.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

ઇચ્છા ઓછી થવી એટલે ED?
ના. ઇચ્છા અને કડકાઈ અલગ બાબતો છે. ઇચ્છા સારી હોય છતાં ED હોઈ શકે, અને ઇચ્છા ઓછી હોય છતાં કડકાઈ સામાન્ય હોઈ શકે. બંને સાથે પણ હોઈ શકે છે.
ઉંમર સાથે ઇચ્છા ઘટે તે સામાન્ય છે?
ઉંમર અને જીવનના તબક્કા સાથે ઇચ્છામાં ફેરફાર થવા સામાન્ય છે. પણ ઇચ્છામાં અચાનક કે ખૂબ મોટો ઘટાડો, ખાસ કરીને સાથે થાક કે મૂડના ફેરફાર હોય તો, તેને અવગણવું નહીં.
શું ટેસ્ટોસ્ટેરોનની દવા કે ઇન્જેક્શન લઈ શકાય?
જાતે નહીં. હોર્મોનની સારવાર ડૉક્ટર તપાસ અને લક્ષણોના આધારે જ નક્કી કરી શકે. જાતે લેવાથી નુકસાન થઈ શકે છે.
ડિપ્રેશન હોય તો ઇચ્છા કેમ ઘટે?
ડિપ્રેશનમાં ઘણી બાબતોમાં રસ અને ઊર્જા ઘટે છે, જેમાં સેક્સનો સમાવેશ થાય છે. કેટલીક ડિપ્રેશનની દવાઓ પણ ઇચ્છા પર અસર કરી શકે છે — દવા જાતે બંધ ન કરો. વિગતવાર: મન, ચિંતા, ડિપ્રેશન અને જાતીય કાર્ય.
ડૉ. આઈ. જે. રત્નાણી

ડૉ. આઈ. જે. રત્નાણી

Psychiatrist & Sexologist

  • MBBS
  • MD Psychiatry — Government Medical College, Bhavnagar
  • Post Graduate Fellowship in Psychosexual Medicine — JSS University, Mysuru

OjasRxના શૈક્ષણિક લેખો અને મૂલ્યાંકન પદ્ધતિ ડૉ. આઈ. જે. રત્નાણીના ક્લિનિકલ માર્ગદર્શન હેઠળ તૈયાર થાય છે.

આ લેખ સામાન્ય શૈક્ષણિક માહિતી છે. તે ડૉક્ટરની તપાસ, નિદાન કે સારવારની જગ્યા લઈ શકતું નથી, અને એક લેખ વાંચીને કોઈ વ્યક્તિની તકલીફનું કારણ નક્કી થઈ શકતું નથી. OjasRxનું મૂલ્યાંકન પણ તપાસની જગ્યા લઈ શકતું નથી અને તેમાં દવા લખી આપવામાં આવતી નથી. કોઈ દવા ચાલુ હોય તો તે જાતે બંધ કરશો નહીં કે બદલશો નહીં — તે અંગે તમને દવા આપનાર ડૉક્ટર સાથે વાત કરો.

તબીબી સંદર્ભો (અંગ્રેજી)
  1. The DSM diagnostic criteria for hypoactive sexual desire disorder in men (Journal of Sexual Medicine)
  2. Endocrine Society — Testosterone therapy in men with hypogonadism: clinical practice guideline (2018)
  3. AUA — Erectile Dysfunction: AUA Guideline (Burnett et al., 2018; amended 2024)